Lafaek News–Prezidente partidu CNRT, Kay Rala Xanana Gusmão, afirma husu populasaun hotu iha Timor Loro sa’e, husi tasi-feto too tasi-mane, rai ulun too rai ikun, iha loron 19 atu hili prezidente repúblika ne’ebé iha espíritu matenek atu lider nasaun ne’e ba oin hodi hadia imajen Timor Leste iha mundu.
Lider karizmátiku ne’e hateten atu hadia konstituisaun ne’ebé hetan violasaun dala tolu iha mandatu xefe estadu ida ne’ebé uluk hakerek mós konstituisaun iha asembleia konstituiente iha lejislatura dahuluk ikus mai sira rasik viola, tanba ne’e atu hatuur hikas orden estadu direitu demokrátiku tempu too ona halo referendum daruak iha loron 19 fulan Marsu 2022.
‘’Loron 19 Marsu agora ita boot sira hotu tenke vota ba númeru 14, tanba Ramos Horta ema ne’ebé matenek koñese mundu ne’e, lori Timor ba mundu no lori mundu mai Timor,’’ katak Xanana iha nia intervensaun polítiku ikus iha kampaña kandidatu PR José Ramos Horta iha Tasi-Tolu, tersa (15/03/22).
Tanba rai Timor oras ne’e, tama hela iha krize institusional ne’ebé provoka hosi atus Xefe Estadu hodi viola konstituisaun hahú hosi 2017, situasaun ne’e pratikamente paraliza tiha governasaun, ne’ebé fo impaktu boot ba iha vida moris povu no país nian.
Depois de rona aspirasaun hosi konferensistas no militantes sira, no mos depois de analiza situasaun país nian, durante tinan 5 maka, programa kampaña ne’e hare liu ba áreas importantes hat (4), Ida ne’e la-os katak áreas seluk la-os importante, maibé áreas 4 né iha ligasaun liu ba hakotu krize nebé mosu, atu bele hadi’a fali Povu-nia moris, tenke halo repozisaun ordem konstitusional no ordem estadu direitu demokrátiku, rekuperasaun ekonómika (Post-Covid-19), kompetênsia konstitusional presidente repúblika, boa Governasaun no Justisa.
Programa ne’e nia objetivu prinsipal atu korriji aktus inkonstitusionais nebé aktual PR halo iha tinan 5 ikus né nia laran, hodi hatudu katak Presidente Repúblika hatudu de’it nia la halo ninia knar lolós tuir Konstituisaun RDTL haruka, nia la imparsial, nia laiha bom sensu no laiha hanoin atu defende estadu ninia interesses.
Aktus inkonstitusionais sira né bele loke presedentes ladi’ak ba futuru País nian no mos kria dadauk impaktu negativu iha komunidade internacional ninia avaliasaun ba Timor-Leste, hodi hafoer imajem Rai doben no Estado RDTL
nian. Tamba ne’e, ho programa ida ne’e, ita sei buka hakotu krize institusional, hadi’a povu nia moris no hadi’a imajem Timor-Leste nian, iha Mundu Internasional.
Repozisaun Ordem Konstitusional no Ordem de Estadu de Direitu Demokrátiku, tanba mandatu Prezidente Francisco Guterres Lú Olo, iha tinan lima nia laran, hamosu violasoens lubuk ida ba Konstituisaun RDTL, hanesan violasaun ba artigu 77º. – la kumpre Juramentu nebé hasai iha Tomada deposse
‘’Iha juramentu, nia dehan sei kumpre no halo ema hotu kumpre Konstituisaun no Leis sira’, maibé simu tiha posse, nia viola tiha ninia juramentu hodi la halo tuir Konstituisaun no leis sira, violasaun ba Artigu 16º. (2) – kona-ba deskriminasaun iha direito sidadaun Timor oan tamba konviksaun politika la hanesan, no ba Artigu 69º. – Separasaun dos Poderes, hodi viola gravemente poderes órgauns seluk nian, no. Artigu 106º. (2). Faktus foti tiha knar Justisa nian, hodi halo julgamentu ba membrus governu sira nebé indijitadus husi AMP, Iha tempu hanesan, viola mos segredu justisa no prinsípiu direitu universal kona-ba ‘prezunsaun de inosênsia,’’ katak Xanana Gusmão.
Prezidente rekuza fó posse ba membrus sira, nebé indijitadus atu halo parte iha VIII Governu Konstitusional. Tuir artigu 106º. (2) Konstituisaun nian, dehan ‘Membrus Governu sira, Prezidente-Repúblika mak nomeia, tuir proposta Chefe Governu nian, Violasaun ba Artigu 62º. – kona-ba Poder polítiku mai husi povu, faktus, povu fó konfiansa ba Prezidente da Repúblika, hodi sai guardiaun ba Konstituisaun, maibé, iha realidade, nia mak viola uluk fali Konstituisaun.
Violasaun ba Artigu 74º. (1) – garante regular funsionamentu Instituisoens Estadu nian, no Artigu 85º. alínea e) – Violasaun ba lei por omisaun, faktus, Nudar Prezidente da Repúblika, la tau matan ba inprudênsia husi Tribunais sira, bain-hira hola desizaun ba asuntu Estadu nian, hanesan, lakohi tesi lia kona-ba petisaun nebé hato’o ba Tribunal kona-ba asaltu de poder, iha Parlamentu Nasional (viola prinsípiu universal Direito, ‘Ius Curia Novit’ – Juiz labele rekuza halo julgamentu ba kazus nebé hatada ba Tribunal).
Prezidente halo intervensaun ba independênsia Tribunais nian (hodi halo fali julgamentu popular ba membros governu indijitadus ba Governu AMP – komete uzurpasaun de poder – Hamate direitu politiku sidadauns nian no viola mos direitu ba bom nome sidadauns nian).
Prezidente la halo intervensaun, bain-hira VII Governu halo levantamentu osan Fundu Petrolíferu ho montante USD 70 milhões, nebé la liu hosi aprovasaun Parlamentu nian, Prezidente Repúblika admite no enkoraja mudansa Meza PN la tuir LOFAP (Lei Orgânica ba Funcionamento no Administração Parlamentar), nune’e Prezidente Parlamentu Nasional (PPN) Aniceto Guterres – tuir perspetiva politika no ordem demokrátika konsideradu ilegal – tamba eleitu la tuir regra jeral, liu-liu eleito hanesan extra-parlamentar tanba, Kontra determinasaun agenda Plenária, Forsadamente hadau meza PN (uza forsa fízika no forsa Policial), Eleisaun Meza PN la tuir Rejimentu Parlamentar (LOFAP);
Violasaun ba artigu 78º. kona-ba incompatibilidade – Artigu ida ne’e dehan Prezidente Repúblika LABELE hala’o knar seluk bain-hira eleitu ona nudar PR, Faktus desde Lú Olo eleitu nudar xefe estadu nia nunka deklara formalmente katak nia husik ona kargu nudar Prezidente Partidu FRETILIN.
Lei inan mak Lú Olo viola ona sa tan lei oan sira, la konsidera ona, ita la simu ida ne’e, tenke hili fali prezidente foun hodi hadia hikas ita nia konstituisaun ne’ebé Lú Olo viola dala tolu kedan,’’ Xanana hakotu.
Jornalista : Agapito de Deus
Editor : Acacio Pinto




